Ngày 15 tháng 11 năm 2022, Quốc hội Việt Nam (“QH”) đã thông qua Luật số 14/2022/QH15 về Phòng, chống rửa tiền (“Luật PCRT 2022”). Luật PCRT 2022 có hiệu lực từ ngày 01 tháng 3 năm 2023 và thay thế Luật số 07/2012/QH13 về Phòng, chống rửa tiền được Quốc hội thông qua ngày 18 tháng 6 năm 2012 (“Luật PCRT 2012”). 

Dưới đây là những điểm thay đổi đáng chú ý của Luật PCRT 2022 so với Luật PCRT 2012.

•  Định nghĩa rõ ràng hơn về rửa tiền

 Luật PCRT 2022 vẫn giữ nguyên định nghĩa “rửa tiền” là hành vi của một cá nhân hoặc tổ chức nhằm hợp pháp hóa nguồn gốc của tài sản do phạm tội mà có.

Tuy nhiên, khác với Luật PCRT 2012, Luật PCRT 2022 quy định rõ hơn về “tài sản do phạm tội mà có”, bao gồm bất kỳ tài sản nào có được trực tiếp hoặc gián tiếp từ hành vi phạm tội và bất kỳ thu nhập, hoa lợi hoặc lợi nhuận nào có được từ tài sản có được từ hành vi phạm tội.

•  Thêm đối tượng báo cáo 

Đối tượng Báo cáo là một khái niệm pháp lý do Luật PCRT 2012 đưa ra và tiếp tục được Luật PCRT 2022 sử dụng, dùng để chỉ các công ty và cá nhân có nghĩa vụ thực hiện các biện pháp chống rửa tiền (“PCRT”) và tuân thủ các nghĩa vụ khác như theo yêu cầu của Luật PCRT (“các Đối tượng Báo cáo“). 

Theo Luật PCRT 2022, các Đối tượng Báo cáo vẫn được phân thành hai nhóm, bao gồm: (i) các tổ chức tài chính và (ii) các công ty và cá nhân thực hiện các hoạt động kinh doanh phi tài chính có liên quan. 

Tuy nhiên, so với Luật cũ, danh sách các Đối tượng Báo cáo theo Luật PCRT 2022 được mở rộng hơn theo khuyến nghị của Lực lượng Đặc nhiệm Hành động Tài chính (“FATF”). Cụ thể là: 

• Đối với các tổ chức tài chính

Ngoài các tổ chức tài chính có hoạt động nhận tiền gửi và cho vay, cho thuê tài chính, Luật PCRT 2022 bổ sung các tổ chức sau vào danh sách các Đối tượng Báo cáo: 

• tổ chức cung cấp dịch vụ trung gian thanh toán.

Theo quan điểm của chúng tôi, việc bổ sung các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán thuộc Đối tượng Báo cáo là kịp thời và cần thiết bởi ví điện tử hiện đang trở thành hình thức thanh toán phổ biến của các khách hàng được coi là tiềm ẩn rủi ro về rửa tiền. 

• tổ chức cung ứng dịch vụ ngoại hối và công cụ tiền tệ trên thị trường tiền tệ. 

• Đối với tổ chức, cá nhân kinh doanh ngành, nghề phi tài chính.

Ngoài các tổ chức, cá nhân kinh doanh ngành nghề phi tài chính kinh doanh casino; kinh doanh kim loại quý và đá quý; cung ứng dịch vụ kế toán; cung cấp dịch vụ công chứng; cung cấp dịch vụ pháp lý của luật sư, tổ chức hành nghề luật sư; cung cấp dịch vụ thành lập, quản lý và điều hành doanh nghiệp; cung cấp dịch vụ đóng vai (hoặc sắp xếp cho người khác đóng vai) giám đốc hoặc thư ký của công ty cho bên thứ ba; cung cấp các dịch vụ thỏa thuận pháp lý, Luật PCRT 2022: 

• bổ sung các tổ chức, cá nhân hoạt động kinh doanh xổ số, cá cược vào danh sách các Đối tượng Báo cáo.

Theo quan điểm của chúng tôi, việc bổ sung các doanh nghiệp kinh doanh xổ số và cá cược vào danh sách các Đối tượng Báo cáo mà các đối tượng này được coi là có rủi ro tiềm ẩn về rửa tiền là kịp thời và cần thiết.

•  sửa đổi tên của một số Đối tượng Báo cáo như Kinh doanh bất động sản (trừ hoạt động cho thuê hoặc cho thuê lại bất động sản và tư vấn bất động sản) để phù hợp hơn.

Tuy nhiên, các nhà cung cấp dịch vụ ủy thác đầu tư cho các tổ chức và cá nhân khác không còn là Đối tượng Báo cáo. 

Cần lưu ý rằng Chính phủ Việt Nam (“CP”) được giao quyền bổ sung các hoạt động mới phát sinh có rủi ro về rửa tiền của đối tượng báo cáo vào danh sách các Đối tượng Báo cáo sau khi được sự đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. 

3. Nguyên tắc hợp tác quốc tế về PCRT 

Về hợp tác quốc tế trong hoạt động phòng, chống rửa tiền, Luật PCRT 2022 bổ sung nguyên tắc sau: 

“Trong trường hợp giữa Việt Nam và nước ngoài chưa có điều ước hoặc thỏa thuận thì việc trao đổi, cung cấp, chuyển giao thông tin trong hợp tác quốc tế về phòng, chống rửa tiền được thực hiện theo nguyên tắc có đi có lại, không trái với quy định, pháp luật Việt Nam và phù hợp với pháp luật và thông lệ quốc tế.” 

4. Các nghĩa vụ theo luật định của Đối tượng Báo cáo

Theo Luật PCRT 2022, trong phạm vi nghĩa vụ của mình, Đối tượng Báo cáo phải thực hiện các biện pháp sau:

•  Nhận biết khách hàng;

Lần đầu tiên, nhận biết khác hàng được Luật PCRT 2022 định nghĩa là việc thu thập, cập nhật và xác minh thông tin về danh tính của khách hàng, chủ sở hữu hưởng lợi của khách hàng và người được chỉ định làm đại lý của khách hàng (nếu có), cũng như thông tin về mục đích của khách hàng và bản chất của mối quan hệ kinh doanh. 

Theo Luật PCRT 2022: 

• Một tổ chức tài chính phải nhận biết khách hàng khi (i) khách hàng lần đầu tiên mở tài khoản hoặc thiết lập mối quan hệ kinh doanh với tổ chức tài chính, hoặc (ii) khách hàng thực hiện các giao dịch không thường xuyên liên quan đến số tiền bằng hoặc cao hơn ngưỡng theo luật định hoặc chuyển khoản ngân hàng mà không có thông tin chi tiết về tên, địa chỉ, tài khoản ngân hàng của người khởi tạo hoặc mã giao dịch được yêu cầu trong trường hợp không có tài khoản của người khởi tạo, hoặc (iii) có nghi ngờ rằng một giao dịch hoặc các bên quan tâm đến giao dịch liên quan đến/có liên quan đến bất kỳ hành vi phạm tội rửa tiền nào, hoặc (iv) nghi ngờ về tính xác thực hoặc tính đầy đủ của dữ liệu nhận dạng khách hàng đã thu thập trước đó. 

• Nhận biết khách hàng cũng được áp dụng cho các tổ chức và cá nhân kinh doanh ngành, nghề phi tài chính trong một số trường hợp nhất định. Ví dụ: 

• Tổ chức, cá nhân kinh doanh bất động sản phải nhận biết khách hàng khi cung cấp dịch vụ kinh doanh bất động sản cho khách hàng;
• Tổ chức, cá nhân kinh doanh trò chơi có thưởng, kể cả trò chơi điện tử; trò chơi trên mạng viễn thông, trò chơi trên mạng Internet; casino; xổ số; cá cược được yêu cầu nhận biết khách hàng khi có giao dịch bằng hoặc vượt quá ngưỡng theo luật định;
• Tổ chức, cá nhân kinh doanh kim khí quý và đá quý phải nhận biết khách hàng khi giá trị giao dịch liên quan đến mua bán kim loại quý hoặc đá quý bằng tiền mặt hoặc tiền mặt bằng ngoại tệ bằng hoặc vượt quá ngưỡng quy định;
• Đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán, dịch vụ công chứng, dịch vụ pháp lý do luật sư, tổ chức nghề nghiệp hợp pháp thực hiện phải thực hiện CDD khi cung cấp dịch vụ kế toán cho khách hàng; thực hiện các thủ tục công chứng, thay mặt khách hàng chuẩn bị hoặc thực hiện các giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất; cung cấp dịch vụ lưu ký an toàn tiền, chứng khoán hoặc các tài sản khác cho khách hàng của họ; quản lý tài khoản ngân hàng hoặc chứng khoán cho khách hàng của họ; quản lý, chỉ đạo công ty; tham gia mua bán sáp nhập doanh nghiệp;
• Các nhà cung cấp dịch vụ có đăng ký phải nhận biết khách hàng khi cung cấp cho khách hàng các dịch vụ thành lập, quản lý và điều hành doanh nghiệp; dịch vụ đóng vai (hoặc sắp xếp cho người khác đóng vai) giám đốc hoặc thư ký của công ty cho bên thứ ba; dịch vụ sắp xếp pháp lý.

Cần lưu ý rằng Luật PCRT 2022 cho phép các Đối tượng Báo cáo nhận biết khách hàng thông qua bên thứ ba với điều kiện bên thứ ba đáp ứng tất cả các điều kiện quy định trong Luật này. Tuy nhiên, Đối tượng Báo cáo vẫn phải chịu trách nhiệm cuối cùng về kết quả nhận biết khách hàng do bên thứ ba thực hiện. 

Theo các biện pháp nhận biết khách hàng, Đối tượng Báo cáo phải thu thập các thông tin của khách hàng, bao gồm nhưng không giới hạn ở các thông tin sau: họ và tên, ngày sinh, quốc tịch, nghề nghiệp, chức danh, số điện thoại, số chứng minh thư hoặc hộ chiếu, địa chỉ thường trú và nơi cư trú hiện tại (nếu có), địa chỉ cư trú tại nước sở tại và địa chỉ đăng ký hộ khẩu tại Việt Nam (đối với khách hàng là cá nhân); tên giao dịch, địa chỉ trụ sở chính, mã số thuế, số điện thoại, trang thông tin điện tử (nếu có), lĩnh vực kinh doanh, thông tin người sáng lập, người đại diện theo pháp luật, giám đốc/ tổng giám đốc hoặc trưởng tài khoản (đối với khách hàng hoặc người sáng lập là tổ chức). 

• Đánh giá rủi ro rửa tiền

Luật PCRT 2022 bổ sung một yêu cầu mới, theo đó các Đối tượng Báo cáo phải tiến hành đánh giá rủi ro rửa tiền được cập nhật hàng năm. Báo cáo đánh giá rủi ro (sau khi được phê duyệt theo quy định nội bộ của Đối tượng Báo cáo là tổ chức) phải được báo cáo cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (“NHNN”) và các Bộ ngành liên quan (ví dụ: Bộ Công an (“BCA”), Bộ Tài chính (“BTC”), v.v.) trong thời hạn do Luật PCRT quy định. 

Đặc biệt, đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền sẽ được thực hiện 05 năm một lần. NHNN chủ trì, phối hợp với các Bộ liên quan thực hiện đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền, trình Chính phủ phê duyệt cập nhật rủi ro quốc gia về rửa tiền và kế hoạch hành động sau khi cập nhật. 

• Phân loại khách hàng theo mức độ rủi ro rửa tiền

Nói một cách ngắn gọn, các Đối tượng Báo cáo phải xây dựng và cập nhật quy trình quản lý rủi ro của mình, trong đó có các điều khoản về phân loại khách hàng. Nếu như Luật PCRT 2012 chỉ quy định phân loại rủi ro đối với khách hàng có rủi ro thấp và rủi ro cao thì Luật PCRT 2022 yêu cầu phân loại khách hàng theo các mức độ rủi ro thấp, rủi ro trung bình hoặc rủi ro cao và mỗi loại khách hàng sẽ phải tuân theo các yêu cầu khác nhau về nhận biết khách hàng. NHNN sẽ quy định chi tiết về việc phân loại khách hàng. 

• Xây dựng các quy định nội bộ về PCRT

Luật PCRT 2022 yêu cầu tất cả các Đối tượng Báo cáo (ngoại trừ doanh nghiệp siêu nhỏ) xây dựng các quy định nội bộ về PCRT của họ. Các quy định này phải bao gồm tất cả các điều khoản bắt buộc theo yêu cầu của Luật PCRT. 

• Giám sát các giao dịch bất thường:

Theo Luật PCRT 2022, các giao dịch sau đây phải được giám sát đặc biệt: 

• Các giao dịch lớn phức tạp hoặc bất thường theo quy định của Chính phủ;
• Các giao dịch với các thể nhân hoặc pháp nhân tại các quốc gia hoặc vùng lãnh thổ nằm trong danh sách do FATF công bố hoặc Danh sách cảnh báo. 

• Báo cáo khi thực hiện các giao dịch có giá trị lớn, giao dịch đáng ngờ

Nói chung, Luật PCRT 2022 yêu cầu các Đối tượng Báo cáo phải báo cáo với NHNN về các giao dịch trong những trường hợp sau: 

• Giao dịch có giá trị lớn: Luật PCRT 2022 quy định giá trị giao dịch sẽ do Thủ tướng Chính phủ (“Thủ tướng”) quyết định. Hiện tại, mức giao dịch có giá trị lớn phải báo cáo là 400 triệu đồng (tương đương khoảng 17.167 USD) trở lên theo Quyết định số 11/2023/QĐ-TTg ngày 27 tháng 4 năm 2023 của Thủ tướng Chính phủ. Trong trường hợp này, báo cáo phải được thực hiện trong thời hạn 01 ngày làm việc kể từ ngày giao dịch được thực hiện bằng phương thức điện tử. 

• Giao dịch đáng ngờ: Giao dịch đáng ngờ có thể bao gồm (i) giao dịch được thực hiện theo yêu cầu của bị can, bị cáo hoặc người bị kết án và có căn cứ hợp lý để nghi ngờ tài sản trong giao dịch đó thuộc sở hữu hoặc có nguồn gốc từ tài sản do người đó sở hữu hoặc kiểm soát. người; hoặc (ii) những điều có thể liên quan đến rửa tiền sau khi kiểm tra, thu thập và phân tích thông tin khi khách hàng hoặc giao dịch cho thấy một hoặc nhiều dấu hiệu hoạt động đáng ngờ theo quy định hoặc bằng cách khác được Đối tượng Báo cáo xác định. Về vấn đề này, báo cáo phải được thực hiện (iii) trong vòng 03 ngày làm việc (thay vì 48 giờ theo Luật PCRT 2012) kể từ ngày phát sinh giao dịch, hoặc (iv) trong vòng 01 ngày làm việc kể từ ngày Đối tượng Báo cáo phát hiện giao dịch đáng ngờ.

Kế thừa quy định về các dấu hiệu đáng ngờ cơ bản của một giao dịch theo Luật PCRT 2012, Luật PCRT 2022 làm rõ thêm đặc điểm đáng ngờ trong một số lĩnh vực cụ thể, cần được quản lý chặt chẽ, ví dụ: chứng khoán, bảo hiểm, trò chơi có thưởng và casino. 

• Lưu trữ thông tin, hồ sơ, tài liệu, báo cáo

Các Đối tượng Báo cáo phải lưu trữ thông tin, tệp dữ liệu và tài liệu về nhận biết khách hàng; kết quả của bất kỳ phân tích và đánh giá nào được thực hiện đối với khách hàng và/hoặc các giao dịch phải báo cáo; Báo cáo về các giao dịch có giá trị lớn, giao dịch đáng ngờ và chuyển tiền điện tử cũng như các thông tin, hồ sơ, tài liệu kèm theo giao dịch được báo cáo; và các hồ sơ, thông tin khác liên quan đến khách hàng, giao dịch phải báo cáo tối thiểu 05 năm sau khi giao dịch hoàn tất, đóng tài khoản hoặc ngày báo cáo, ngày phát sinh giao dịch (tùy từng trường hợp). 

• Áp dụng các biện pháp tạm thời

Trong khuôn khổ của Luật PCRT, các biện pháp tạm thời là các biện pháp được áp dụng bởi chính Đối tượng Báo cáo hoặc theo yêu cầu của các cơ quan có thẩm quyền, trên cơ sở tạm thời và trong trường hợp khẩn cấp theo quy định của pháp luật. Theo Luật PCRT 2022, các biện pháp này bao gồm (i) trì hoãn giao dịch và (ii) niêm phong tài sản, phong tỏa tài sản hoặc tài khoản hoặc tạm giữ tài sản.

Cần lưu ý rằng thời hạn trì hoãn không quá 03 ngày làm việc kể từ ngày áp dụng biện pháp này. Khi áp dụng biện pháp trì hoãn, Đối tượng Báo cáo phải kịp thời báo cáo NHNN và các cơ quan có liên quan. Trong trường hợp như vậy, Đối tượng Báo cáo sẽ được loại trừ trách nhiệm pháp lý đối với bất kỳ hậu quả nào sau khi áp dụng biện pháp này. Đối với việc niêm phong tài sản, đóng băng tài sản hoặc tài khoản hoặc tạm giữ tài sản, các Đối tượng Báo cáo sẽ chỉ thực hiện khi có yêu cầu của các cơ quan có liên quan. 

5. Các cơ quan chịu trách nhiệm về hoạt động PCRT ở Việt Nam 

Theo Luật PCRT 2022, các cơ quan có liên quan chịu trách nhiệm về các hoạt động phòng chống rửa tiền tại Việt Nam bao gồm: 

• Chính phủ Việt Nam chịu trách nhiệm chung tại Việt Nam. 

• NHNN, là đầu mối quan trọng đối với mọi hoạt động liên quan đến phòng, chống rửa tiền tại Việt Nam. 

• Bộ Công an giám sát các giao dịch đáng ngờ tại Việt Nam liên quan đến rửa tiền, tài trợ khủng bố; tiến hành điều tra tội phạm liên quan đến rửa tiền tại Việt Nam; chủ trì lập danh sách thể nhân, pháp nhân liên quan đến hoạt động khủng bố, tài trợ khủng bố. 

• Viện kiểm sát Nhân dân, Tòa án Nhân dân phối hợp với các cơ quan hữu quan khác trong việc điều tra, truy tố và xử lý tội phạm rửa tiền; chịu trách nhiệm hợp tác quốc tế về tương trợ tư pháp trong hoạt động phòng, chống rửa tiền. 

• Các Bộ khác có liên quan (ví dụ: ngoài BTC, còn có Bộ Quốc phòng, Bộ Xây dựng, Bộ Tư pháp theo quy định của Luật PCRT 2012, Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Nội vụ, Bộ Ngoại giao, Bộ Thông tin và Truyền thông) ở cấp quốc gia và Ủy ban Nhân dân các cấp ở địa phương, có trách nhiệm phối hợp với NHNN và các cơ quan có liên quan khác trong việc thực hiện phòng, chống rửa tiền hoạt động thuộc ngành, địa phương mình quản lý.